Novi snimci pokazuju da je Heliksova maglina zapravo kosmičko središte za recikliranje zvezdanih materijala i da predstavlja skicu hemije koja je omogućila život na Zemlji i onoga što će se dogoditi sa Suncem kada se za oko pet milijardi godina proširi u crvenog diva, odbaci svoje spoljne slojeve i iza sebe ostavi belog patuljka.
Spektakularni novi snimak magline Božje oko, koji je zabeležio svemirski teleskop James Webb (JWST), istovremeno otkriva hemiju prekla života u našem Sunčevom sistemu i nacrt njegove konačne sudbine.Poznata kao Sauronovo oko i Heliks, jedna je od najbližih, najšarenijih i najistraživanijih maglina u svemiru. Naziv Heliks dobila je zato što, osim oku, nalikuje spiralnoj strukturi. Šta su to planetarne magline? To su oblaci gasa i kosmičke prašine koje izbacuju zvezde slične Suncu kada na kraju života odbace svoje spoljašnje slojeve. Zvezde nalik našoj nemaju dovoljno mase da na kraju eksplodiraju kao supernove, pa se njihova smrt odvija mirnije. Kada u fuziji sagore nuklearno gorivo, prvo vodonik, a zatim i helijum, oslabi pritisak koji se suprotstavljao gravitaciji i njihova jezgra se sažimaju i snažno zagrevaju. Zbog toga u okolnim, spoljnim slojevima nakratko se ponovo pale nuklearne reakcije. Ta energija i pojačano zračenje naduvaju slojeve, a zvezda postaje crveni div. Snažni zvezdani vetrovi ih postupno odbacuju u svemir i stvaraju planetarnu maglinu, a u središtu ostaje gusti beli patuljak koji osvetljava izbačenu materiju.
Naziv zunjuje jer zapravo nemaju nikakve veze s planetama. On je rezultat činjenice da su ih rani astronomi kroz prve teleskope videli kao male, okruglaste diskove nalik planetima, a ime se zadržalo. Beli patuljak u središtu Heliksa jonizuje okolni gas pa on svijetli u živim bojama delom vidljivim golim okom. Budući da se nalazi relativno blizu Zemlje, Božje oko je idealno za posmatranje. Koristeći svoju kameru za područje svetlosti blisko infracrvenom, pomenuti teleskop je prodro u nju dublje nego ijedan ranije. Naime, infracrvena svetlost prodire dublje kroz oblake gasova i prašine zato što ima veće talasne dužine od vidljive svetlosti – one su veće od tipičnih čestica kosmičke prašine, pa te čestice na njih deluju kao sitne prepreke koje ih ne mogu raspršiti. Kada je talasna dužina svetlosti uporediva s veličinom čestica ili manja, raspršivanje je jače.
Šta se vidi na novom snimku? Na malom delu magline oko belog patuljka vide se hiljade narandžastih i zlatnih, kometama nalik stubova koji se uzdižu nagore. Te strukture, tehnički poznate kao kometni čvorovi, razdvajaju brze zvezdane vetrove umiruće zvezde od starijih i hladnijih slojeva gasa što ih jei zbacila ranije. Narandžasti polukrug pri dnu, gde su ti stubovi gušće zbijeni, označava obod ljuske magline, a iznad toga prostire se crnina svemira s nešto plavih zvezda. Kao što je uobičajeno kod snimaka svemirskih teleskopa, različiti filteri istakli su temperature i hemijski sastav magline, koji se menjaju zavisno od udaljenosti od belog patuljka. Ultraljubičasto zračenje koje pali vrući, jonizovani gas stvara plavi sjaj u blizini zvezde. Dalje od nje okolina postaje hladnija, a molekularni vodonik u njemu prikazan je žutom bojom. Još dalje od zvezde nalazi se tamnocrvena prašina.
Ovde treba imati na umu da te boje nisu vidljive golim okom. Reč je o naučničkoj rekonstrukciji. Navedeni teleskop snima svemir u infracrvenom području, koje ljudsko oko ne vidi, pa astronomi različitim valnim dužinama dodeljju vidljive boje koje prikazuju temperature, hemijski sastav i fizičke procese u maglini. No, nevidljive infracrvene dužine ne prevode se u vidljive boje proizvoljno. Astronomi najčešće koriste tzv. reprezentativni pristup, odnosno pristup lažnih boja. Drugim rečima, postoji logika: energičnije = hladnije boje, manje energetsko = toplije boje.
Hladna prašina koju je zabeležio rečeni teleskop predstavlja materijal iz kojeg će se formirati sledeća generacija zvezda i planeta. Kombinacija zračenja belog patuljka i izbačenog materijala umrle zvezde stvaraju područja u kojima se mogu formirati složeniji organski molekuli na bazi ugljenika, uključujući policikličke aromatske ugljovodonike, jednostavne alkohole, aldehide i druga prebiotička jedinjenja. Oni se u kasnijim fazama mogu ugraditi u nove zvezde, planete i hemiju potrebnu za nastanak života. Novi snimci pokazuju da je Heliksova maglina zapravo kosmičko središte za recikliranje zvezdanih materijala i da predstavlja skicu hemije koja je omogućila život na Zemlji i onoga što će se dogoditi sa Suncem kada se za oko pet milijardi godina proširi u crvenog diva, odbaci svoje spoljne slojeve i iza sebe ostavi belog patuljka.
(Ilustracija NASA, ESA)
(Indeks)
